'Lack of a binding framework for pre-legislative consultations in India limits citizen engagement in the lawmaking.' Propose measures to strengthen the role of public consultation in the legislative process.

Linked PYQ

8. अधोलिखिताः सर्वे प्रश्नाः संस्कृतेन समाधेयाः — Answer all of the following : (To be written in Sanskrit language) 8.(a) अधोलिखित-सन्दर्भं सम्यगवधार्य तदधस्तात् पृष्टानां प्रश्नानामुत्तरं देवनागरीलिप्या स्वेन संस्कृतेन दीयताम् । प्रत्येकमुत्तरं 3-4 पंक्तिभिः भवेत् — 5×5=25 कविशब्दस्य मौलिको व्यापकश्चार्थोऽस्ति 'इन्द्रियगोचरत्त्वानां साक्षात्कर्ता पुरुषः' इति । 'कवयः क्रान्तदर्शिनः' इति निरुक्तशास्त्रोक्तिः । ऋषिशब्दस्यापि अयमेव महत्त्वपूर्णोऽर्थः । अध्यात्म-शास्त्रमर्मज्ञस्य विदुषः प्राचीनमभिधानं 'कविः' इत्येवास्ति । एतस्मिनश्चैवार्थेऽस्य शब्दस्य प्रयोगो न केवलं गीतायाम् उपनिषत्स्वेवोपलभ्यते प्रत्युत संहितास्वपि महनीयोऽयं शब्द एतस्मिन्नेवार्थे बहुलं प्रयुज्यमान उपलभ्यते । उक्तं हि कठोपनिषदि — "'क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया । दुर्गं पथस्तत् कवयो वदन्ति ॥'" इदं चापि विशेषतो ध्येयं यत् परब्रह्मार्थे कविशब्दप्रयोगो बहुत्र समुपलभ्यते, यथा ईशावास्योपनिषदि — "'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्यातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः ।'" उपनिषदां स्वरे एव स्वं स्वरं मेलयन्ती श्रीमद्भगवद्गीताऽपि गायति — "'कविः पुराणमनुशासितारमणोरणीयासमनुस्मरेद् यः ।'" (i) 'कवि'शब्दस्य मौलिकः अर्थः कः ? (ii) 'कवि'शब्दस्य अध्यात्मशास्त्रमर्मज्ञरूपः अर्थः कुत्र कुत्र उपलभ्यते ? (iii) कठोपनिषदि दुर्गमः अध्यात्ममार्गः केन उपमितः अस्ति ? (iv) ईशावास्योपनिषदनुसारेण परब्रह्मरूपः कविः किमकरोत् ? (v) गीतायां कवेः स्वरूपं कीदृशं मतम् ? 8.(b) अधोलिखितं सन्दर्भं सम्यगवधार्य तदधस्तात् पृष्ठन्तं प्रश्नानामुत्तरं देवनागरीलिप्या स्वेन संस्कृतेन दीयताम् । प्रत्येकमुत्तरं 3-4 पंक्तिभिः भवेत् — 5×5=25 उक्तं हि मेघदूते कालिदासेन — "'कस्यात्यन्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा । नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण ॥'" संसारे नियतितरूपेण मानव-जीवन-दशा-परिवर्तनं जायते । 'कुटिलं गच्छतीति जगत्', 'सम्यक् सरतीति संसारः', इति संज्ञाशब्दावपि परिवर्तन-प्रवृत्ति-परिपोषकौ स्तः । एकदा जनः धनधान्यसमृद्धः सन् विविधान् भोगान् भुञ्जानोऽद्यानपि भूयसोऽतिथीन् दीनान् पालयितुं प्रभवति । अन्यदाऽसावेव निःस्वतामुपसन्नो यवानां प्रसूत्यैऽप्यन्नदीयद्वारमासादयति । धर्मपुत्रं गविष्टिरं युधिष्ठिरं को न वेत्ति । यो ह्येकदा सहस्रशोऽतिथीन् सौवर्णपात्रेषु भोजयति, स एवैकदा वैराटं निकेतनमाराध्य निवण्डधारणं विधत्ते, प्रहरिकृत्यं प्रचालयति । गाण्डीव-टङ्कार-सभीकृतभटो धनञ्जयोऽपि एकदा वीर-वृन्द-विक्रान्त-विग्रहोऽविद्यत, तथा चासावेव पुमानपि स्त्रीव नटी-कर्म कुर्वाणोऽतिवाहयति जीवनम् । महाराजो हरिश्चन्द्रोऽपि एकदा यदा धनदान-मानादितोषेण क्षुत्पिपासाकुलान् अभ्यागतान् अजीवयत्, स एव चाण्डाल-निकेतनमासाद्य तदादेशं शिरसि निधधानः श्मशानसेवां विधत्ते । अतः सत्यमेवोक्तं "'चक्रवत् परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ।'" (i) मेघदूतानुसारं दशा-परिवर्तनं कथं भवति ? (ii) जगत्-संसार-शब्दयोः कः अभिप्रेतार्थः ? (iii) युधिष्ठिर-जीवने दशा-परिवर्तनं कथं जातम् ? (iv) दुर्दिनेषु आगतेषु अर्जुनः कथं जीवनं यापयामास ? (v) हरिश्चन्द्रः किं कुर्वाणः दुःखदिनानि सेहे ?